Waarom verbinding ons kompas is – deel 3: de verbinding met het geheel Dit artikel is het derde deel van een drieluik over mens-zijn en AI. Het verkent waarom organisaties zonder menselijk kompas vastlopen in versnipperde AI-initiatieven.
Een maand geleden zat ik bij de directie van een middelgrote organisatie. Ze hadden me uitgenodigd omdat ze – zoals ze het zelf formuleerden – "iets met AI moesten".
De CTO toonde een overzicht. Vijftien AI-initiatieven. Sales had een chatbot. HR experimenteerde met CV-screening. Finance automatiseerde rapportages. IT bouwde aan een kennisbank. Marketing testte content-generatie.
"Indrukwekkend," zei ik. "Maar mag ik één vraag stellen?"
Ze knikten.
"Waartoe?"
Stilte.
"Ik bedoel: waar dient dit allemaal voor? Wat is het grotere verhaal? Wie willen jullie zijn als organisatie in een AI-tijdperk?"
Meer stilte. Toen zei de CEO iets opmerkelijks: "We weten het eigenlijk niet. We zijn gewoon begonnen omdat iedereen het doet."
Dit patroon zie ik overal. Organisaties die AI omarmen met het enthousiasme van een kind in een speelgoedwinkel. Alles moet geprobeerd, alles moet getest. Proof of concepts stapelen zich op. Pilots volgen elkaar in rap tempo.
Maar er ontbreekt iets fundamenteels: een menselijk kompas. Een antwoord op de vraag: wie willen we zijn?
Zonder dat kompas krijg je wat ik nu overal zie: veel beweging, weinig richting. Initiatieven die langs elkaar heen werken. Tools die elkaar overlappen. Teams die niet weten wat andere afdelingen aan het bouwen zijn. En een organisatie die steeds efficiënter wordt in dingen doen, zonder te weten of het nog wel de goede dingen zijn.
Dit is niveau 3 van het Homo Conexus-model: verbinding met het geheel. En dit is waar het nu massaal misgaat.
Laten we even terugkijken naar het complete plaatje:
Niveau 1 – Verbinding met jezelf: Wie ben ik, los van wat ik doe? Dit is je innerlijke kompas. Je waarom. Je integriteit. Zonder deze basis ben je een schip zonder anker.
Niveau 2 – Verbinding met de ander: Hoe verhoud ik me tot de mensen om me heen? Dit gaat over relationele intelligentie. Over echt luisteren, echt zien, echt samenwerken. Zonder dit niveau heb je geen team, maar een verzameling individuen.
Niveau 3 – Verbinding met het geheel: Hoe draag ik bij aan iets groters? Dit gaat over jezelf zien als onderdeel van een ecosysteem. Over keuzes maken vanuit: helpt dit ons collectief verder? Zonder dit niveau heb je geen organisatie met richting, maar een verzameling initiatieven zonder samenhang.
De meeste AI-discussies blijven steken op niveau 1: hoe word ik als individu productiever? Of ze springen direct naar operationele efficiency: hoe worden we als organisatie goedkoper?
Maar ze slaan het cruciale niveau over: wie zijn we eigenlijk, en waar gaan we naartoe?
Die organisatie met die vijftien AI-initiatieven? Zes maanden later was de chaos compleet.
Sales klaagde dat de chatbot klanten irriteerde in plaats van hielp. HR ontdekte dat hun AI-screening kandidaten wegfilterde die juist de diversiteit hadden gebracht waar ze naar zochten. Finance genereerde rapporten die niemand las omdat ze de verkeerde vragen beantwoordden. IT's kennisbank was gevuld met data maar gaf geen wijsheid.
En Marketing? Die had na drie maanden content-generatie ontdekt dat hun merk niet langer voelde als hun merk. "Het is allemaal perfect," zei de CMO, "maar het is niet meer ons."
Zie je wat er gebeurde? Zonder menselijk kompas optimaliseert AI voor de verkeerde dingen.
De chatbot optimaliseert voor snelheid, terwijl klanten behoefte hebben aan aandacht. De CV-screening optimaliseert voor match met huidige profielen, terwijl de organisatie juist mensen nodig heeft die anders denken. De rapporten optimaliseren voor volledigheid, terwijl bestuurders behoefte hebben aan inzicht. De kennisbank optimaliseert voor toegankelijkheid van informatie, terwijl mensen behoefte hebben aan context en begrip.
AI doet wat je vraagt. Maar het vraagt niet: waarom vraag je dit eigenlijk?
Hier botsen we op het echte probleem. Veel organisaties hebben AI-strategieën. Roadmaps vol initiatieven. Budgetten voor implementatie. Maar ze hebben geen antwoord op de vraag: wie willen we zijn als organisatie in een AI-tijdperk?
Dat is geen technologische vraag. Dat is een existentiële vraag.
Een advocatenkantoor dat zichzelf definieert als "juridische expertise leveren" staat onder druk wanneer AI juridische analyses beter kan. Maar een kantoor dat zichzelf ziet als "mensen helpen navigeren door complexe juridische situaties met empathie en wijsheid" heeft een identiteit die verder reikt dan wat technologie kan overnemen.
Een boekhoudkantoor dat zichzelf ziet als "jaarrekeningen maken" wordt vervangbaar. Maar een kantoor dat zegt "wij geven ondernemers financiële rust en inzicht zodat zij zich kunnen focussen op waar ze goed in zijn" – dat kantoor heeft een waarom dat AI niet kan overnemen.
Dit is geen HR-vraagstuk. Dit is geen innovatie-uitdaging. Dit is een bestuursvraag. Een vraag die op directie- en bestuursniveau moet worden beantwoord: wat is ons mens-zijn als organisatie?
De goede organisaties – degenen die niet verdrinken in de AI-chaos maar er richting aan geven – doen drie dingen:
1. Ze beginnen met waarom, niet met wat
Ze vragen niet: welke processen kunnen we automatiseren? Ze vragen: wie willen we zijn voor onze klanten, onze medewerkers, onze stakeholders? Pas als dat helder is, kijken ze naar waar AI kan helpen om die identiteit te versterken.
Herinner je Simon Sinek's Golden Circle? Why → How → What. AI kan het 'what' overnemen en het 'how' ondersteunen. Maar het 'why' – dat blijft fundamenteel menselijk. En dat 'why' moet op organisatieniveau worden bepaald, niet per afdeling, niet per initiatief.
2. Ze behandelen mens-zijn als strategische keuze
Een productieorganisatie die ik begeleidde stond voor de keuze: hun productieproces volledig automatiseren met AI. Op papier perfect: lagere kosten, hogere efficiency, snellere output.
Maar ze deden iets opmerkelijks. Ze liepen de vijf perspectieven langs:
Perspectief 1 (organisatie): "Dit bespaart ons miljoenen."
Perspectief 2 (medewerkers): "Dit kost 40 banen."
Perspectief 3 (regio): "Wij zijn de grootste werkgever hier. Wat doet dit met onze gemeenschap?"
Perspectief 4 (sector): "Als iedereen dit doet, wat blijft er over van vakmanschap?"
Perspectief 5 (toekomst): "Wat vertellen we onze kleinkinderen over deze keuze?"
Ze automatiseerden wel. Maar investeerden tegelijk massaal in omscholing, creëerden nieuwe rollen, behielden vakmanschap waar het ertoe deed. Niet uit goedheid, maar uit verbondenheid met het geheel waarvan ze deel uitmaken.
3. Ze integreren in plaats van accumuleren
De slechte organisaties verzamelen AI-initiatieven. De goede organisaties integreren ze tot een coherent geheel.
Dat betekent: één keer nadenken over ethiek, niet vijftien keer per initiatief. Één keer bepalen wat menswaarde betekent, niet ad hoc per project. Één gesprek over wie we willen zijn, dat richting geeft aan alle keuzes die volgen.
En dan is er de overheid. Die zou bij uitstek de verbinder moeten zijn. Degene die het grotere geheel ziet en bewaakt. Die niet kijkt naar wat goed is voor één sector of één regio, maar naar wat goed is voor de samenleving.
Maar eerlijk is eerlijk: dat gebeurt niet. We zien versnippering. Regelgeving die reageert in plaats van anticipeert. Een overheid die achter de feiten aanloopt. En misschien het meest pijnlijk: een gebrek aan visie op waar we als samenleving naartoe willen.
De EU AI Act is goedbedoeld. Maar vooral gericht op wat we niet willen in plaats van wat we wel willen. Er worden grenzen gesteld, maar geen dromen geschetst. En dat terwijl we juist nu een overheid nodig hebben die durft te zeggen: "Dit is de samenleving die we willen bouwen. Dit is hoe we ervoor zorgen dat niemand achterblijft."
Denemarken probeert het anders. Ze hebben een AI-raad met vertegenwoordigers uit alle lagen van de samenleving. Hun boodschap: AI-ontwikkeling moet democratisch zijn, niet alleen gedreven door grote techbedrijven. Het is een poging tot verbinding met het geheel op nationaal niveau.
We hebben die verbindende rol nodig. Want zonder kompas laten we de richting bepalen door wie het hardst schreeuwt of het meest investeert.
Die directie waar ik aan het begin over sprak? We begonnen niet met hun AI-initiatieven te beoordelen. We begonnen met drie vragen:
Wie willen jullie zijn als organisatie?
Niet: wat doen jullie? Maar: waar staan jullie voor? Wat is jullie bijdrage aan de wereld?
Wat betekent dat voor hoe jullie met mensen omgaan?
Intern én extern. Medewerkers, klanten, partners, de gemeenschap waarin je opereert.
Hoe versterkt AI die identiteit?
Niet: wat kan AI voor ons doen? Maar: hoe helpt AI ons te worden wie we willen zijn?
Pas toen die vragen beantwoord waren, keken we naar die vijftien initiatieven. En raad eens? De helft bleek niet te passen bij hun antwoorden. Efficiënt misschien, maar niet in lijn met wie ze wilden zijn.
Ze kozen voor minder. Maar voor beter. Voor initiatieven die verbonden waren met hun waarom. Die bijdroegen aan het geheel in plaats van alleen aan efficiency.
Als je leiding geeft – aan een team, een afdeling, een organisatie – dan rust op jou de verantwoordelijkheid om verbinding met het geheel te bewaken.
Niet door alles zelf te bepalen. Maar door de ruimte te creëren waarin de vraag kan worden gesteld: dient dit ons collectief welzijn?
Door te durven vertragen wanneer iedereen roept dat je sneller moet. Door te investeren in samenhang wanneer iedereen pusht voor meer initiatieven. Door mens-zijn expliciet te maken in elk AI-gesprek.
Want AI-strategieën zonder menselijk kompas zijn GPS-systemen zonder bestemming. Je komt efficiënt ergens aan, maar niet per se waar je wilde zijn.
Van "wat kunnen we automatiseren?" naar "wie willen we zijn?"
Van "hoe worden we efficiënter?" naar "waar dragen we aan bij?"
Van "welke tools implementeren we?" naar "welke waarden versterken we?"
Dat is de verschuiving. Van technologie als doel naar technologie als middel. Van fragmentatie naar samenhang. Van initiatieven naar integratie.
In een wereld waarin AI alles kan optimaliseren, wordt de vraag waartoe de meest strategische vraag die je kunt stellen.
En die vraag kun je alleen beantwoorden als je verbonden bent. Met jezelf, met elkaar, met het geheel waarvan je deel uitmaakt.
Daar begint het. Daar eindigt het. En daar ligt de keuze die we nu moeten maken.
Margôt van Brakel is spreker en schrijver over de menselijke kant van AI. Haar nieuwste boek "AI & de mens van morgen – waarom verbinding ons kompas is" verscheen in november 2025. Deze blogreeks is onderdeel van haar missie om een ander geluid te laten horen in het AI-debat: niet de technologie centraal, maar de mens.
Boeking en aanvraag
Stuur hier een boekingsaanvraag voor Margot van Brakel
Heb je genoten van de blogpost en ben je geïnspireerd? Goed nieuws! Je kunt Margot van Brakel boeken voor jouw evenement. We denken graag met je mee om de lezing perfect aan te laten sluiten bij jouw doelstellingen. Neem vandaag nog contact met ons op en ontdek de mogelijkheden. We horen graag van je!
Expert in AI en organisatieontwikkeling. Ze brengt menselijkheid terug in organisaties en inspireert over AI, verbinding en de toekomst van werk.
Kunstmatige Intelligentie (AI)
Fiona Passantino
Kunstmatige Intelligentie (AI)
Maarten Sukel
Werkgeluk
Michel Vos
Artificiële intelligentie (AI)
Bruno Fabre
